NIK o wsparciu osób ze spektrum autyzmu. Co z tą samodzielnością?

Wyniki kontroli i dane Centralnej Komisji Egzaminacyjnej wskazują, że uczniowie z autyzmem lub zespołem Aspergera najczęściej wybierali kształcenie w zawodach dostosowanych do posiadanych dysfunkcji, np. technik informatyk lub teleinformatyk, kucharz, technik żywienia i usług gastronomicznych; fot. pl.freepik.com

Opieka nad osobami z autyzmem lub zespołem Aspergera w okresie edukacji przebiegała poprawnie – wynika z informacji Najwyższej Izby Kontroli opublikowanej w czerwcu br. Większości uczniów stworzono warunki do uzyskania wykształcenia i przygotowania zawodowego. Jednak po zakończeniu edukacji osoby dorosłe nie mają już zagwarantowanej kontynuacji wsparcia i pełnego dostępu do rehabilitacji umożliwiającej przygotowanie do pracy i samodzielnego życia. Może to oznaczać regres i utratę nabytych umiejętności, a w efekcie prowadzić do wykluczenia społecznego.

Osoby z autyzmem i zespołem Aspergera są zależne od pomocy innych ze względu na ograniczone możliwości porozumiewania się, nawiązywania relacji społecznych, podejmowania decyzji dotyczących własnego życia. Państwo jest zobowiązane do zapewnienia im edukacji na wszystkich szczeblach kształcenia, a dorosłym – pomocy w uzyskaniu i utrzymaniu zatrudnienia.

Co mówią dane

Dane z lat szkolnych 2016/2017–2018/2019 wskazują, że liczba uczniów, u których rozpoznano autyzm i zespół Aspergera, zwiększała się corocznie o 20 proc. W roku szkolnym 2018/2019 z kształcenia specjalnego w szkołach i przedszkolach korzystało ponad 54 tys. dzieci z tymi niepełnosprawnościami. Oznacza to, że zdiagnozowano autyzm lub zespół Aspergera u jednego ucznia na 115 (0,87 proc.).

W okresie objętym kontrolą, tj. od 2016 roku do połowy 2019 roku, dla większości uczniów z autyzmem lub zespołem Aspergera stworzono warunki do uzyskania wykształcenia i przygotowania do zawodu. Objęto ich specjalną opieką w systemie edukacji. Zapewnienie wysokich środków na finansowanie wsparcia pozwoliło m.in. na zatrudnienie dodatkowego nauczyciela, zajęcia rewalidacyjne rozwijające umiejętności społeczne, pomoc materialną na zakup podręczników, wreszcie naukę w ogólnodostępnych szkołach.

NIK zwraca uwagę, że coraz wcześniej diagnozuje się tę niepełnosprawność i coraz więcej dzieci z tą dysfunkcją korzysta z przedszkoli i ze szkół ogólnodostępnych. Pozwala to na poprawę ich funkcjonowania w społeczeństwie i zwiększa szanse na lepszą integrację społeczną.

Orzeczenia a braki kadrowe

We wszystkich skontrolowanych szkołach podejmowano działania, które pozwoliły uczniom z autyzmem i zespołem Aspergera funkcjonować w placówkach i uzyskiwać dobre wyniki w nauce. Prawie wszyscy uczniowie objęci badaniem (92 proc.) uzyskiwali pozytywne wyniki nauczania i promocję do kolejnej klasy.

Indywidualizowano proces kształcenia zawodowego tych uczniów, choć w szkołach ogólnodostępnych nie było to łatwe. Nie we wszystkich placówkach realizowano całokształt form zalecanych w orzeczeniach o potrzebie kształcenia specjalnego, co wynikało z ograniczonych możliwości kadrowych. Po pierwsze, brakuje specjalistów, a po drugie – w szkołach ogólnodostępnych często istnieje konieczność przyjęcia na część etatu osób pracujących w innych instytucjach, co komplikuje organizację zajęć.

Poza tym szkoły ogólnodostępne, borykające się z trudnościami lokalowymi, rzadko miały możliwość wydzielenia pomieszczeń do rewalidacji lub tzw. miejsc wyciszeń. Pod tym względem szkoły specjalne były lepiej przygotowane.

Wyniki kontroli i dane Centralnej Komisji Egzaminacyjnej wskazują, że

uczniowie z autyzmem lub zespołem Aspergera najczęściej wybierali kształcenie w zawodach dostosowanych do posiadanych dysfunkcji, np. technik informatyk lub teleinformatyk, kucharz, technik żywienia i usług gastronomicznych.

W badanych latach blisko połowa z nich przystąpiła do matury. Większość zdała egzamin lub jego część, a średnie wyniki tych egzaminów nie różniły się znacznie od średniej ogółu zdających. Było to też możliwe dzięki specjalnym arkuszom egzaminacyjnym dostosowanym do specyfiki niepełnosprawności. Nie gromadzi się danych dotyczących liczby studentów i doktorantów z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Wprawdzie osoby te podejmują studia wyższe i ich problemy są tam zauważane, jednak nie wiadomo, ile spośród nich uczęszcza na studia i je kończy.

Co po zakończeniu edukacji?

Większość osób z autyzmem lub zespołem Aspergera po zakończeniu edukacji wymaga pomocy w przygotowaniu do pracy i samodzielnego życia. Mogą one uczestniczyć w warsztatach terapii zajęciowej (WTZ), oferujących rehabilitację społeczną i zawodową, albo rozpocząć pracę w zakładzie pracy chronionej lub zakładzie aktywności zawodowej (ZAZ).

Niestety, nielicznie korzystały one z zajęć w WTZ, a powodem był brak odpowiedniej kadry specjalistów, co skutkowało brakiem zindywidualizowanego podejścia. Po zajęciach w WTZ osoby te powinny być kierowane do pracy w zakładach aktywności zawodowej, jednak z powodu braku ich na terenie powiatów wybranych do kontroli, nawet nieliczni uczestnicy WTZ, którzy uzyskiwali pozytywne wyniki rehabilitacji zawodowej, nie mogli jej kontynuować poprzez pracę.

Dla gorzej funkcjonujących osób organizuje się ośrodki wsparcia, tj. środowiskowe domy samopomocy (ŚDS). Uczą one lub rozwijają umiejętności dotyczące czynności dnia codziennego i funkcjonowania w życiu społecznym. Ich dostępność dla osób z autyzmem poprawiła się dzięki zwiększeniu o 30 proc. dotacji. Większość skontrolowanych ŚDS-ów była właściwie zorganizowana, we wszystkich prawidłowo sporządzano indywidualne plany postępowania wspierająco-aktywizującego i na bieżąco oceniano ich skuteczność. Jednak stan psychofizyczny uczestników domów powodował, że działania pracowników merytorycznych ukierunkowane były na ich rehabilitację społeczną, czyli rozwijanie umiejętności potrzebnych do samodzielnego funkcjonowania, a nie na rehabilitację mającą przygotować ich do pracy.

(ptn)

Źródło: Najwyższa Izba Kontroli, Wsparcie osób z autyzmem i zespołem Aspergera w przygotowaniu do samodzielnego funkcjonowania. Informacja o wynikach kontroli, LKI.430.006.2019, Warszawa 2020.

Leave a Reply