Matura z matematyki nie musi być straszna

0
311

U progu szkolnej edukacji większość polskich dzieci wykazuje uzdolnienia do nauki matematyki. Potem jest już nieco gorzej. W najnowszym raporcie najwyższej izby kontroli czytamy, że w latach 2015-2017 średnio co szósty uczeń nie zdał matury z tego przedmiotu. Dlatego NIK zaleca rozważenie zawieszenia egzaminu maturalnego z matematyki jako obowiązkowego dla wszystkich abiturientów.

Zdania ekspertów są w tym względzie podzielone, bo matematyki można uczyć ciekawiej i efektywniej, podtrzymując u uczniów początkową radość z nauki przedmiotów ścisłych. Mówi o tym m.in. Dr Agnieszka Heba, konsultant ds. matematyki, wykładowca Instytutu Studiów Podyplomowych w Tychach.

Najwyższa Izba Kontroli stwierdziła, że z nauczaniem matematyki w polskich szkołach nie jest najlepiej. Kontrolerzy NIK-u uznali, że forma i sposób jej nauczania nie sprzyja pełnemu rozwojowi kompetencji matematycznych u uczniów. Potwierdzają to osiągane przez nich wyniki.

Ponad 42 proc. uczniów ze skontrolowanych przez NIK szkół ponadgimnazjalnych w latach 2015-2017 otrzymało z matematyki na świadectwie tylko ocenę dopuszczającą (dwójkę). W gimnazjum takich uczniów było 23 proc., a w szkołach podstawowych 10 proc. Ocenę celującą z matematyki (szóstkę) na świadectwach w kontrolowanych szkołach otrzymało tylko 4 proc. uczniów gimnazjów, 2 proc. uczniów podstawówek i zaledwie 1 proc. uczniów szkół ponadgimnazjalnych.
Wśród powtarzających klasę w latach 2015-2017 aż 61 proc. w szkołach ponadgimnazjalnych otrzymało ocenę niedostateczną z matematyki, a w gimnazjach i szkołach podstawowych – 70 proc. Dane z Centralnej Komisji Egzaminacyjnej dotyczące wyników matur wskazują, że uczniowie mają z matematyką większe problemy niż z pozostałymi przedmiotami. Średni wynik egzaminu maturalnego z matematyki w latach 20152017 średnio wyniósł 55 proc., podczas gdy z języka polskiego – 60 proc., a z języka angielskiego – 73 proc. Co szósty uczeń nie zdał egzaminu maturalnego z matematyki.

NIK przytacza badania międzynarodowe potwierdzające tezę, że edukacja matematyczna jest jednym z czynników podnoszenia konkurencyjności państw. Biegłość matematyczna sprzyja innowacyjności i wzrostowi produktywności. Podniesienie wskaźnika wyników z testów PISA (Programu Międzynarodowej Oceny Umiejętności Uczniów) w obszarze matematyki i nauk ścisłych o 100 pkt przekłada się na roczny wzrost PKB rzędu ok. 1,7 proc.

Tymczasem wyniki testów wykonanych w Polsce przez Instytut Badań Edukacyjnych w ramach PISA wykazały, że w 2015 r. obniżyły się umiejętności matematyczne polskich uczniów w stosunku do 2012 r. Wtedy średni wynik polskich uczniów w zakresie matematyki wyniósł 518 pkt, a w 2015 r. 504 pkt. W 2015 r. pod względem wyników z matematyki Polska była na świecie na 17. miejscu, a w naukach ścisłych na 22. Spośród krajów UE lepsze od Polski wyniki uzyskały m.in. Estonia, Holandia, Dania czy Finlandia.
W kontekście powyższych wyników matury, rezultatów badań kwestionariuszowych wśród uczniów i doświadczeń innych krajów, w których nie wprowadzono obligatoryjnego egzaminu z matematyki, a które plasują się wysoko w badaniach międzynarodowych obejmujących przedmioty ścisłe (np. Finlandia), Najwyższa Izba Kontroli wnosi o rozważenie możliwości zawieszenia egzaminu maturalnego z tego przedmiotu jako obowiązkowego dla wszystkich uczniów do czasu poprawy skuteczności nauczania go w szkołach.

W raporcie NIK-u czytamy, że obowiązkowy egzamin maturalny z matematyki nie stanowi sam jako taki wartości dodanej w procesie nauczania w szkołach ponadpodstawowych kończących się maturą. Wręcz przeciwnie, jest istotnym obciążeniem (czas i koszty korepetycji, stres) dla prawie jednej trzeciej osób kończących ten typ szkoły. W ten sposób osoby nieplanujące związków z przedmiotami ścisłymi na swej dalszej ścieżce kształcenia mogłyby bardziej skupić się na przedmiotach istotnych z punktu widzenia ich przyszłej drogi zawodowej.

Co więcej – według NIK-u – wstępna selekcja na poziomie liceum i technikum pozwoliłaby dyrektorom i nauczycielom matematyki na odpowiednią do potrzeb uczniów organizację zajęć w zróżnicowanych grupach, umożliwiając skoncentrowanie uwagi na uczniach o uzdolnieniach matematycznych. Zapewniłoby to wzrost kompetencji uczniów pragnących kształcić się dalej na kierunkach ścisłych i politechnicznych.
Nie wszyscy eksperci do końca zgadzają się z tymi zaleceniami NIK-u. Wprawdzie podkreślają, że rzeczywiście warto zwrócić uwagę na poziom nauczania i dopasowanie podstawy programowej, jednak eliminacja matematyki z matury mogłaby tylko pogłębić występujące problemy. Jeśli bowiem obowiązkowa matura z matematyki zostałaby zawieszona, dzieci stracą motywację do nauki tego przedmiotu i przestaną się go w ogóle uczyć.

Raport NIK-u wskazuje, że główną przyczyną matematycznych niepowodzeń polskich uczniów są wady procesu nauczania matematyki. Zarówno kontrola przeprowadzona w 20 szkołach, jak i badania kwestionariuszowe potwierdzają, że pomimo iż uczniowie posiadają zróżnicowaną wiedzę i umiejętności, zdecydowana większość szkół nie dzieli klas na grupy w zależności od umiejętności matematycznych. A tak już się dzieje w przypadku nauki języków obcych. Tymczasem uczestniczący w badaniu kwestionariuszowym NIK nauczyciele matematyki do podstawowych barier przy realizacji wymaganego programu zaliczyli właśnie zróżnicowany poziom wiedzy uczniów w klasie. Zapytani o czynniki mogące usprawnić nauczanie matematyki wskazywali m.in. konieczność podziału klas na grupy w zależności od zaawansowania wiedzy i umiejętności matematycznych uczniów. Wymieniali także zmniejszenie liczby uczniów w klasach.

W tym kontekście warto przytoczyć fragment opinii dla NIK autorstwa prof. dr hab. Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej z Katedry Wspomagania Rozwoju i Edukacji Dzieci Akademii Pedagogiki Specjalnej w Warszawie. Twierdzi ona, że więcej niż połowa dzieci polskich – przed rozpoczęciem szkolnej edukacji – wykazuje się uzdolnieniami do nauki matematyki, a co czwarte wysokim stopniem zadatków takich uzdolnień. Po kilku miesiącach nauki w szkole większość tych dzieci przestaje manifestować swoje znakomite możliwości umysłowe. Powodem jest spychanie tych dzieci do poziomu przeciętnych uczniów. Tymczasem dzieci z zadatkami uzdolnień matematycznych z wielkim trudem dostosowują się do wzorca przeciętnego ucznia ze względu na cechy swojego umysłu i na to, co już wiedzą i potrafią z matematyki.

Bolączką polskich szkół jest także to, że nauczyciele nie dostosowują zadań i tempa pracy na lekcji do możliwości uczniów. Deklarują to ankietowani przez NIK uczniowie. Ponad połowa z nich oceniała, że tempo pracy na lekcjach matematyki jest nieodpowiednie i nie nadążają ze zrozumieniem materiału. Tymczasem z ankiet przeprowadzonych wśród rodziców wynikało, że znaczna część dzieci – bo aż 57 proc. – zgłaszała rodzicom problemy ze zrozumieniem matematyki. W efekcie – aby uzupełnić braki – blisko jedna trzecia uczniów korzystała z odpłatnych korepetycji.
NIK zwraca uwagę, że w 85 proc. zbadanych szkół nauczyciele, choć mieli takie prawo, nie skorzystali z możliwości opracowania własnych programów nauczania. Korzystali wyłącznie ze sposobu realizacji programu zaproponowanego przez wydawnictwa oświatowe w ich książkach. Tymczasem wydawnictwa różnie planują realizację programu. Niektóre aż 89 proc podstawy programowej, zaplanowanej na trzy lata, realizują w jeden rok, a w następnym powtarzają to, co było rok wcześniej. Zbyt duże skomasowanie, zaplanowanej na kilka lat, podstawy programowej w jednym roku powoduje, że nauczyciele ledwo wyrabiają się z realizacją materiału.

Najwyższa Izba Kontroli przekazała do Ministerstwa Edukacji Narodowej wnioski o:

  • przegląd materiałów dydaktycznych, w tym programów nauczania matematyki pod kątem efektywnej realizacji podstawy programowej;
  • monitorowanie realizacji podstawy programowej nauczania matematyki w szkołach w zakresie adekwatności treści i liczby godzin oraz ewentualne podjęcie działań korygujących;
  • wsparcie metodyczne nauczycieli matematyki;
  • upowszechnianie indywidualnych form pracy z uczniem;
  • kreowanie pozytywnego wizerunku nauczania matematyki.

Wnioski NIK dla organów prowadzących szkoły:

  • stworzenie możliwości organizacji lekcji matematyki w podziale na grupy, odpowiednio do poziomu umiejętności uczniów;
  • rozszerzenie oferty zajęć pozalekcyjnych z matematyki, w tym wyrównawczych oraz zajęć dla uczniów uzdolnionych matematycznie;
  • poprawę stanu wyposażenia pracowni matematycznych.

EGZAMINY Z MATEMATYKI W INNYCH KRAJACH

Władze Singapuru – państwa od lat zajmującego czołowe miejsca w badaniu PISA i zaliczanego do grona tzw. azjatyckich tygrysów – zdecydowały, że szkoła będzie kłaść większy nacisk na rozwój umiejętności pracy zespołowej i analitycznego myślenia, zamiast uczyć wiedzy encyklopedycznej i wzmagać ducha rywalizacji.
W Czechach, Włoszech, Luksemburgu, Holandii, Rumunii i Islandii egzamin z matematyki jest obowiązkowy dla uczniów w określonych dziedzinach. W Wielkiej Brytanii odpowiednikiem matury jest GCE (General Certificate of Education), który składa się z serii egzaminów z różnych przedmiotów, na różnych poziomach, wybieranych przez zdających. Matematyka, podobnie jak inne przedmioty, nie jest obowiązkowa, niemniej jest wymagana przez uniwersytety w procesie rekrutacji na niektóre kierunki.
W Austrii matematyka obowiązuje na maturze w akademickich szkołach średnich, a jest przedmiotem do wyboru w szkołach średnich zawodowych i technikach. W Hiszpanii dotyczy to egzaminu Selectividad, stanowiącego rodzaj matury. Jest to nieobowiązkowy egzamin zdawany po zakończeniu edukacji na poziomie średnim przez uczniów, którzy chcą studiować.

ZDANIEM EKSPERTA

Dr Agnieszka Heba, wykładowca na kierunku informatyka w edukacji w Instytucie Studiów Podyplomowych w Tychach, konsultant ds. matematyki:
Analizując raport Najwyższej Izby Kontroli dotyczący stanu nauczania matematyki w polskich szkołach popieram zawarte w nim zalecenia, natomiast nie zgadzam się z głównym jego założeniem o czasowym wyłączeniu matematyki z listy przedmiotów obowiązkowych na egzaminie maturalnym. Jak powiedział Galileusz: „Matematyka jest alfabetem, za pomocą którego Bóg opisał wszechświat”. Zgodnie z tą myślą, chcąc zrozumieć świat, musimy poznać matematykę. W życiu codziennym na każdym kroku mamy styczność z matematyką: mierzymy, ważymy, planujemy, konstruujemy, porównujemy. Matematyka uczy logicznego myślenia, analizowania i twórczego rozwiązywania problemów, poszukiwania i odczytywania informacji z różnych źródeł, umiejętności opisu zjawisk przyrodniczych zachodzących wokół nas.
Zachodzi natomiast konieczność wprowadzenia zmian w zakresie poprawy nauczania matematyki na poziomie szkoły podstawowej i ponadpodstawowej. Jako konsultant ds. matematyki w szkole ponadpodstawowej skupię się na tym poziomie. Istotne jest to, na co zwracał uwagę NIK, aby nauczyciele tworzyli własne programy nauczania lub modyfikowali istniejące odpowiednio do poziomu umiejętności uczniów. Nie ma jednej recepty na przygotowanie ucznia do egzaminu maturalnego. Nauczyciel powinien opracować sam swój autorski system przygotowania ucznia. Proces przygotowania uczniów do egzaminu maturalnego należy rozpocząć praktycznie od klasy pierwszej, a w klasie maturalnej opracować odpowiedni system powtórek. Od początku należy doceniać nawet drobne osiągnięcia matematyczne i nie straszyć uczniów maturą, tylko wskazywać na korzyści płynące z nauki matematyki.

W pracy nauczyciela akademickiego często spotykałam się na zajęciach z przedmiotów matematycznych ze złymi wspomnieniami studentów związanymi z nauką matematyki. Nie należy zasypywać ucznia nadmiarem materiałów, zbiorów zadań i testów. Na początku pierwszej klasy przeprowadzić trzeba tzw. testy na wejściu, dzięki czemu uzyskujemy informację na temat matematycznych umiejętności ucznia, co pozwoli indywidualizować pracę z nim. W połowie procesu nauczania należy przeprowadzić kolejne badanie wyników nauczania, monitorując w ten sposób osiągnięcia uczniów. Zadania klasowe powinny mieć formę zbliżoną do egzaminu maturalnego. Istotna jest informacja zwrotna, którą dostaje uczeń od nauczyciela, zawierająca szczegółowe informacje do dalszej pracy. Ważne jest także wspólne rozwiązywanie zadań, z którymi uczniowie mieli problemy. Ważna jest różnorodność arkuszy egzaminacyjnych w pracy z uczniem ze szczególnym uwzględnieniem tych standaryzowanych przez Centralną Komisję Egzaminacyjną.

Jako specjalista ds. ICT i e-learningu widzę również tutaj dużą rolę nowoczesnych technologii, poprzez korzystanie z gotowych aplikacji internetowych z testami maturalnym. Nauczyciel może opracować swój elektroniczny system testów zadań zamkniętych maturalnych na wybranej platformie e-learningowej, który stanowi duże ułatwienie w jego pracy z uczniem, ponieważ sam zlicza on punkty i podaje wynik testu, jak również wskazuje łatwość poszczególnych zadań. W trakcie nauki szkolnej zaleca się również na lekcji matematyki korzystać ze znanego oprogramowania GeoGebra, które daje możliwość matematycznego eksperymentowania i prowadzenia obserwacji, niedostępnych tradycyjnymi metodami. Matematyka staje się wtedy łatwiejsza. Niezwykle istotna w całym procesie jest również wymiana doświadczeń, wzajemna współpraca nauczycieli matematyki wspólnie z doradcą metodycznym, udział w szkoleniach, konferencjach czy studiach podyplomowych.

Leave a Reply