Kiedy dziecko ma kłopoty z czytaniem, pisaniem i liczeniem. Czym jest dysleksja

Dysleksja rozwojowa objawia się trudnościami w uczeniu się czytania, najczęściej powiązanymi z problemami z opanowaniem poprawnej pisowni; fot. pl.freepik.com

Kiedyś robiono nam dyktanda, wiele wkuwaliśmy na pamięć… Wszystko po to, aby nauczyć się czytać i pisać bez błędów. Wtedy o dysleksji niewiele się mówiło. Do dziś, gdy w klasie pojawi się dziecko dotknięte tego rodzaju problemami, nierzadko traktuje się je jak upośledzone. Opiekunowie, którzy muszą zmierzyć się z taką diagnozą, czują niepokój, nie mając pojęcia, czy to wychowawcze zaniedbanie, czy może uszkodzenie mózgu.

Dysleksję rozwojową, występującą u dzieci od początku historii nauki czytania i pisania, opisano dopiero w XIX wieku. Angielski lekarz okulista William Pringle Morgan opublikował w „British Medical Journal” z 7 listopada 1896 roku artykuł omawiający pierwszy przypadek dysleksji rozwojowej.

Dotyczył on 14-letniego chłopca, który był inteligentny i nie miał trudności z nauką matematyki, lecz nie potrafił nauczyć się czytać. Podejrzewanej u niego wady wzroku Morgan nie potwierdził, a trudności w czytaniu uznał za przejaw specyficznych zaburzeń, które nazwał „wrodzoną ślepotą słowną”. Dlatego niektórzy autorzy, opisując trudności czytania i pisania, używają terminu „ślepota słowna”. W literaturze pojawiają się też określenia: „legastenia”, „wrodzona dysleksja” lub „dysleksja rozwojowa”.

Podstawowe pojęcia i mechanizmy związane z dysleksją wyjaśnia prof. dr hab. Marta Bogdanowicz z Uniwersytetu Humanistycznospołecznego SWPS w Warszawie, specjalista psychologii klinicznej dziecka.

  • Dysleksja rozwojowa to specyficzne trudności w uczeniu się czytania, najczęściej powiązane z trudnościami w opanowaniu poprawnej pisowni.
  • Dysgrafia to niekaligraficzne, nieczytelne pisanie, związane z dyspraksją – obniżoną sprawnością ruchową, głównie manualną.
  • Dysortografia to trudność w opanowaniu pisowni – chodzi nie tylko o błędy ortograficzne, lecz także o opuszczanie, przestawianie i mylenie liter podobnych pod względem kształtu.
  • Dyskalkulia to trudność w rozwiązywaniu działań arytmetycznych.
  • SLI (Specific Language Impairtment) – specyficzne zaburzenia językowe – to trudności w przyswajaniu przez dzieci języka ojczystego, pomimo że dziecko rozwija się prawidłowo, zarówno pod względem fizycznym, jak i poznawczym.

Przedrostek „dys-” w nazwach większości tych zaburzeń oznacza trudność, brak. Często do terminu „dysleksja” dodaje się określenie „rozwojowa”. Oznacza ono, że opisywane trudności występują od początku nauki szkolnej, w odróżnieniu od dysleksji nabytej, tj. utraty już opanowanej umiejętności czytania i pisania, zwykle przez osoby dorosłe, u których doszło do uszkodzenia mózgu.

Jak się objawia dysleksja?

Gdy na przykład niewłaściwie rozwijają się funkcje słuchowo-językowe, dziecko ma problem z odróżnianiem głosek. Słowa „pije” i „bije” brzmią dla niego tak samo. Mogą też występować wady wymowy, w tym przypadku ubezdźwięczniania głosek. Dzieci mają trudność z wyróżnianiem głosek w wyrazach, a także ze scalaniem pojedynczych głosek w słowo. To oczywiście prowadzi do problemów z rozumieniem czytanego tekstu.
Instytut Psychologii Zdrowia Polskiego Towarzystwa Psychologicznego podaje, że ponadto można zaobserwować następujące symptomy:

  • trudności w zapinaniu ubrania, sznurowaniu butów;
  • trudności ze stosowaniem przyimków, np. „przed – za” i „w środku – na zewnątrz”;
    trudności z zapamiętywaniem i wykonywaniem więcej niż jednego polecenia w tym samym czasie;
  • opóźnienie rozwoju mowy, trudności z wypowiadaniem się, wadliwa wymowa, częste przestawianie głosek i sylab;
  • mylenie nazw kierunków w prawo, w lewo;
  • trudności w nauce pisania – zwierciadlane odwracanie liter, deformowanie kształtu liter;
  • trudności z zapamiętywaniem materiału występującego w formie sekwencji, np. dni tygodnia, nazwy miesięcy, litery alfabetu;
  • trudności w zapamiętaniu aktualnej daty (jaki jest dzień), daty swoich urodzin, imienin i określenia czasu;
  • słabe postępy w uczeniu się czytania zarówno metodą fonetyczną, jak i globalną;
  • męczliwość uwarunkowana koniecznością włożenia większego wysiłku w zadania szkolne i wytężoną koncentracją uwagi;
  • oburęczność.

Dzieci dyslektyczne są często nieśmiałe, niepewne, bezradne, lękliwe. Nie wierzą we własne siły i możliwość osiągnięcia sukcesu. Uczniom z dysleksją brakuje poczucia bezpieczeństwa. Unikają sytuacji, w których mogą być ośmieszeni. Nierzadko dyslektycy mają kłopoty z kontaktami w grupach rówieśniczych, a dla rozładowania nagromadzonego napięcia związanego z brakiem sukcesów w nauce, wdają się w konflikty i bójki.

Przyczyny dysleksji

Powodem tych trudności jest nieharmonijny rozwój pewnych części układu nerwowego (mózgu i móżdżka), które są odpowiedzialne za mowę, czytanie i pisanie. Wyodrębniono również cztery geny odpowiedzialne za nietypowy rozwój mózgu w okresie prenatalnym.
Prof. Marta Bogdanowicz w swoich publikacjach podaje, że jednym z pierwszych badaczy, który dostrzegł te uwarunkowania, był C. Thomas.

W 1905 roku opublikował on wyniki badań rodziny, w której w dwóch generacjach znalazł sześć osób z objawami dysleksji. Ważne badania prowadzone były w latach 50. XX wieku w krajach skandynawskich, gdzie obserwacjami objęto wielogeneracyjne rodziny. Jednym z badaczy był K. Hermann, który zakładał, że dysleksja jest sprzężona z genem „Y” decydującym o płci męskiej. Dlatego jest przekazywana z pokolenia na pokolenie po linii męskiej, co powoduje, że wśród dzieci dyslektycznych jest czterokrotnie więcej chłopców niż dziewczynek.

Sądzi się, że dziedziczone uwarunkowania dotyczą 20–30 proc. dzieci dyslektycznych. Nietypowy rozwój mózgu, będący przyczyną dysleksji, jest nie tylko uwarunkowany genetycznie, lecz zaburzenia mogą pojawić się też na skutek zewnętrznych czynników uszkadzających centralny układ nerwowy w okresie prenatalnym. Bardzo niebezpieczne są też przedwczesny poród czy niedotlenienie podczas porodu.

Dysleksji nie powodują urazy psychiczne ani czynniki środowiskowe. Powoduje ją nietypowy rozwój mózgu.

Terapia pedagogiczna

Najważniejszym sygnałem, który zapowiada dysleksję, jest zaburzenie rozwoju mowy. Roczne dziecko powinno mówić kilka słów, półtoraroczne wymawiać słowa takie jak: „mama da”, „tata opa”. Dwulatek powinien budować proste zdania, a trzylatek – zdania złożone. Gdy zauważamy opóźnienia w tym względzie, warto skontaktować się z logopedą.
Dziecko niezdarne ruchowo należy usprawniać, zachęcać do czynności samoobsługowych. Istotnym sygnałem jest także trudność z wyróżnianiem rymów, zapamiętywaniem wierszyków. Gdy zaburzenia nie są wielkie, zabawy i ćwiczenia pomogą usunąć problem. Ale problem zaniedbany będzie rósł razem z dzieckiem.

Piotr Bentkowski w artykule Dysleksja – charakterystyka zjawiska (psychologia.edu.pl) pisze, że całość oddziaływań stosowanych wobec dzieci ze specyficznymi trudnościami w czytaniu i pisaniu obejmuje się nazwą terapii pedagogicznej. Oddziaływania te mają charakter korekcyjno-kompensacyjny, co oznacza, że ukierunkowane są na usprawnianie zaburzonych funkcji (korekcja) i wspomaganie funkcji dobrze rozwijających się (kompensacja).

Terapia pedagogiczna, aby była skuteczna, musi trwać około czterech lat i powinna się zacząć, gdy dziecko ma pięć, sześć lat. Terapia u specjalisty raz w tygodniu nie będzie skuteczna. Rodzic też musi się nauczyć, jak postępować i ćwiczyć z dzieckiem. Ważne jest również to, aby dziecko miało oparcie w rodzicu, który będzie je motywował i przypominał mu, w czym jest dobre.

Bibliografia:

Bogdanowicz M. „O dysleksji czyli specyficznych trudnościach w czytaniu i pisaniu”, Wydawnictwo Popularnonaukowe Linea, 1995,
Bogdanowicz M. „Ryzyko dysleksji problem i diagnozowanie”, Wydawnictwo Harmonia Gdańsk, 2002,
praca zbiorowa pod redakcją Edyty Gruszczyk-Kolczyńskiej „Starsze przedszkolaki. Jak skutecznie je wychowywać i kształcić w przedszkolu i w domu”, Kraków, 2014,
Radwańska A. „Jak pomóc dziecku z dysleksją. Poradnik dla rodziców i nauczycieli”, Wydawnictwo Difin, 2019.

Julita BŁYSZCZAK
nauczyciel wychowania przedszkolnego i logopeda
Oddział Przedszkolny w Szkole Podstawowej im. ks. Antoniego Peplińskiego
w Studzienicach (woj. pomorskie)

Leave a Reply