Geograf na Spitsbergenie cz. 2: Ku arktycznym kopalniom

0
147
Autor tekstu przy typowym na Svalbardzie znaku ostrzegawczym

W kolejnej części relacji z wypraw spitsbergeńskich chciałbym opowiedzieć o atrakcjach geoturystycznych Svalbardu i przybliżyć historię wydobywania… węgla kamiennego na archipelagu. Początki górnictwa w tym rejonie koła podbiegunowego wiąże się z polowaniem na wieloryby.

Z racji moich zainteresowań naukowych oraz działalności zawodowej w katedrze geologii stosowanej Wydziału Górnictwa, Inżynierii Bezpieczeństwa i Automatyki Przemysłowej Politechniki Śląskiej pozwalam sobie na prezentację informacji w formie popularnonaukowej, która – mam nadzieję – będzie uzupełnieniem wcześniejszych relacji, zarówno moich, jak i innych autorów.

Budowa geologiczna archipelagu Svalbard jest złożona, występują tu krystaliczne skały prekambryjskie, zmetamorfizowane osady kambru, ordowiku i syluru, pokryte osadami młodszymi. Rzeźba w dużej mierze jest zależna od litologii – mocno zmetamorfizowane osady dolnego paleozoiku budują ostre granie łańcuchów górskich, a młodsze skały osadowe tworzą równiny lub góry stołowe. W paleogenie nastąpiło rozbicie tektoniczne archipelagu, któremu towarzyszył silny wulkanizm w postaci wylewów law bazaltowych.

Górnicy wspinają się na stoki

Odkrycie złóż węgla kamiennego na Spitsbergenie przypisuje się wielorybnikom, którzy już w XVII wieku wykorzystywali ten surowiec do opalania pieców, służących do wytopu wielorybiego tłuszczu. Do roku 1920 (data podpisania Traktatu Spitsbergeńskiego, ustanawiającego norweską jurysdykcję na Svalbardzie) wiele krajów i spółek węglowych prowadziło eksploatację złóż węglowych w regionie. Pierwsze kopalnie rozpoczęły swoją działalność na początku XX wieku.

Zasoby węgla kamiennego na Svalbardzie wynoszą ok. 8 mld ton. Najważniejsze złoża występują w warstwach Tondalen, obecnie eksploatowane są dwa pokłady: Svea i Longyear. Miąższość pokładów wynosi od 1,25 do 4,87 m. Węgiel ma następujące parametry: zawartość części lotnych wynosi 30-40 proc., a ciepło spalania 31-32 MJ/kg.

Obecnie funkcjonujące norweskie kopalnie węgla kamiennego to Gruve 7 (kopalnia położona ok. 12 km na południowy zachód od Longyearbyen) oraz Svea (kopalnia zlokalizowana w Bellsundzie, w fiordzie Van Mijen). Z rosyjskich osad górniczych aktywny pozostał jedynie Barentsburg, położony w rejonie Isfjorden, stanowiącym jeden z pierwszych obszarów eksploatacji górniczej na Spitsbergenie (górnictwo na niewielką skalę rozwinęło się tu już w 1899 roku).

W górnictwie spitsbergeńskim na uwagę zasługują warunki geologiczne oraz metody eksploatacji. Lokalizacja wychodni pokładów węgla (miejsce, w którym złoże wychodzi na powierzchnię ziemi) jest nietypowa. Znajdują się one bowiem na stokach, wysoko ponad dnami dolin.

Dotarcie do pracy wymaga od górników wspinaczki po stromych i często oblodzonych zboczach, a podczas nocy polarnej dodatkowo pogrążonych w ciemnościach.

Średnia miąższość pokładów węgla nie przekracza jednego metra, a średnia temperatura w kopalniach wynosi minus 4 stopnie Celsjusza. Praca w arktycznych kopalniach odbywa się zatem w skrajnie trudnych warunkach.

Problemem jest również przewiezienie górniczego urobku. Ze względu na obecność wieloletniej zmarzliny (permafrostu) funkcjonuje głównie transport przesyłowy. Natomiast w rejonie Ny Ålesund w 1917 roku zbudowano kolej wąskotorową. Atrakcją w tej miejscowości jest zabytkowa lokomotywa z wagonami. W kopalni Gruve 7 używa się ciężarówek (jedyne zastosowanie samochodów na Spitsbergenie, oprócz przewozów turystów z lotniska do centrum). Ze względu na trudne warunki bytowania i prostą infrastrukturę mieszkalną część załogi kopalń (m.in. w kopalni Svea) korzysta z transportu lotniczego.

Skuterem najłatwiej

Trudności logistyczne są jednym z istotnych ograniczeń turystyki na terenach polarnych.
Wprawdzie funkcjonują bezpośrednie połączenia lotnicze ze stolicą w Longyearbyen, ale lot samolotem jest stosunkowo drogi. Nie stanowi to jednak głównego problemu związanego z przemieszczaniem się wewnątrz archipelagu. Większym problemem jest brak dróg. Jedyna utwardzona szosa łączy port lotniczy Longyearbyen z centrum miasta. Transport w obrębie archipelagu odbywa się więc dwojako: za pomocą skuterów śnieżnych, a wzdłuż wybrzeży statkami, łodziami motorowymi, jachtami, a nawet kajakami.

Podróż na Spitsbergen statkiem (np. z Gdyni) jest tańszą i zarazem bardzo atrakcyjną alternatywą komunikacyjną.

Na Spitsbergenie ważnym zagadnieniem jest posiadanie broni, a przede wszystkim otrzymanie zezwolenia na broń. Na terenie Svalbardu, ze względu na niebezpieczeństwo spotkania z niedźwiedziem polarnym, obowiązuje posiadanie sztucera i (lub) rakietnicy. Niedźwiedzie polarne są pod ochroną, można do nich strzelać jedynie w obronie własnej. Konieczna jest również zgoda gubernatora na poruszanie się po obszarach chronionych.

Atrakcje geoturystyczne

Spitsbergen jest bardzo ciekawy pod względem turystycznym. Wiele atrakcji można zaliczyć do geoturystycznych, a więc obiektów geologicznych (a także geomorfologicznych, glacjologicznych, obiektów przyrody ożywionej) o ogromnej wartości dydaktycznej, unikatowych w skali światowej.

Do najbardziej znanych i często odwiedzanych obiektów na Svalbardzie należą: fiordy, lodowce (m.in. Hansa, Horn, Stor i Lodowce Torella w fiordzie Hornsund), szczyty górskie (najwyższy Newtontoppen o wysokości 1717 m n.p.m.; trudny i po raz pierwszy zdobyty przez Polaków Hornsundtind o wysokości 1431 m n.p.m.), wychodnie skalne, formy rzeźby glacjalnej, fluwioglacjalnej i peryglacjalnej (wały moren czołowych, bocznych, moreny środkowe, denne i pręgowane – tzw. fluted moraines, równiny sandrowe, ozy, kemy, drumliny). Dodatkowo obserwować można grunty strukturalne, pagórki mrozowe pingo i palsa, tufury, jaskinie lodowe – m.in. jaskinie glacjokrasowe w lodowcach Hansa oraz Werenskiolda i wiele innych obiektów.

Doskonałym uzupełnieniem dla obiektów przyrodniczych są zabytki techniki związane z górnictwem węglowym – dawne osiedla górnicze (podobnie jak domki traperów), sztolnie czy górnicza infrastruktura transportowa.

Poza unikatowym charakterem polarnego środowiska przyrodniczego archipelag posiada szereg wyróżniających go cech, takich jak:

• duże zróżnicowanie obiektów przyrodniczych zarówno przyrody nieożywionej, jak i ożywionej (obiekty geologiczne, lodowce, formy rzeźby glacjalnej i peryglacjalnej, roślinność tundrowa, typy wybrzeży);

• występowanie różnorodnych pod względem genezy dynamicznych procesów, które można zaliczyć do zjawisk geoturystycznych (np. cielenie się lodowców, procesy rzeźbotwórcze w strefie marginalnej lodowców i w strefie wybrzeża);

• możliwość uprawiania turystyki kwalifikowanej,  m.in. wspinaczki wysokogórskiej, glacjospeleologii, żeglarstwa i kajakarstwa w fi ordach;

• dobra dostępność komunikacyjna w porównaniu do innych pobliskich terenów polarnych;

• interesujące obiekty dziedzictwa przemysłowego związane z eksploatacją górniczą, stanowiące doskonałe uzupełnienie dla obiektów przyrodniczych.

Wszystkie powyższe argumenty potwierdzają tezę, iż Spitsbergen jest jak najbardziej odpowiednim terenem dla geoturystyki, która – praktykowana zgodnie z zasadą zrównoważonego rozwoju – może stanowić ważny i dynamicznie rozwijający się fragment sektora usług archipelagu Svalbard.

Łukasz GAWOR z wykształcenia geograf i geolog, doktor nauk technicznych w dyscyplinie górnictwo i geologia inżynierska, z zawodu nauczyciel akademicki (Politechnika Śląska, Instytut Studiów Podyplomowych w Tychach) i przedsiębiorca, działający w branży ochrony środowiska; z zamiłowania glacjolog i turysta wysokogórski. Wspina się amatorsko, uczestnik wyjazdów wysokogórskich w Karpaty, Alpy Bawarskie, Wysokie Taury, Dolomity, Alpy Berneńskie, Alpy Julijskie, Pireneje oraz wypraw polarnych na Spitsbergen.

Leave a Reply